Mất Cân Đối.

Insight tuần 29/11/2025

Chàng-Ngốc-Già mến chào các bạn,

Trong tuần vừa qua, mình có đọc được một nghiên cứu của Mckinsey¹ đề cập đến chuyện nền kinh tế thế giới đang bị tình trạng mất cân đối khi giá trị tài sản (đại diện cho sự giàu có) tăng nhanh hơn tăng trưởng GDP. Sự giàu có này chủ yếu nằm ở trên giấy tờ, do Nợ và Cung tiền tăng, làm cho nhiều loại tài sản tăng đáng kể từ sau khủng hoảng Covid-19.

Cung tiền thường được sử dụng ở đây là M2², và tốc độ của nó tăng mạnh khi các ngân hàng Trung ương (hay thực ra là Chính phủ ???) thực hiện nới lỏng định lượng để kích thích nền kinh tế. Khi vốn rẻ, hoặc thậm chí không rẻ nhưng dồi dào, dễ dàng tiếp cận thì nó có xu hướng chảy về những nơi có tốc độ phản ứng nhanh và biên lợi nhuận cao như cổ phiếu, crypto, bất động sản.

Minh họa bên dưới là cung tiền M2 của Vietnam 10 năm qua (2015-2025)

Giá trị vốn hóa của các thị trường này tăng vọt, tạo ra cảm giác giàu có (trên giấy tờ). Tuy nhiên sự tăng trưởng này lại không tương ứng với sự gia tăng năng suất hoặc thu nhập của đại bộ phận dân chúng, các doanh nghiệp sản xuất.

Sau 2 đợt khủng hoảng (GFC 2008 và Covid 2000), sự mất kết nối giữa thị trường tài chính và nền kinh tế thực ngày càng trầm trọng hơn; tạo nên một hình thái kinh tế dạng chữ K: một bộ phận nhỏ tận dụng được lợi thế, khiến cho tài sản tăng theo cấp số nhân, còn cánh còn lại (số đông) thì phải chịu áp lực của lạm phát và sự đình trệ trong tăng trưởng lương thực tế.

Sự mất cân đối này có thể dẫn đến những kịch bản nào? Theo nghiên cứu của Mckinsey, có 4 khả năng như sau:

Chúng tôi đã xây dựng một ‘bảng cân đối kế toán toàn cầu’ về tài sản và nợ phải trả của thế giới như một góc nhìn mới vào nền kinh tế. Nó chỉ ra bốn kịch bản. Chỉ có việc tăng tốc năng suất, phần lớn đến từ công nghệ, mới có thể khôi phục lại sự cân bằng đồng thời duy trì tài sản và tăng trưởng (KB1). Các kịch bản khác kém lạc quan hơn. Lạm phát kéo dài sẽ làm giảm tài sản thực và nợ so với GDP nhưng làm suy yếu ngân sách hộ gia đình và kế hoạch kinh doanh (KB2). Tệ hơn nữa, một sự thiết lập lại bảng cân đối kế toán có thể gây ra tổn thất tài sản và nhiều năm tăng trưởng èo uột (KB3). Một lựa chọn thay thế khác là giữ trạng thái mất cân bằng và quay trở lại tình trạng trì trệ kinh niên với lãi suất cực thấp—nhưng cũng đi kèm với tăng trưởng yếu và rủi ro liên tục (KB4).

Theo các bạn thì kịch bản nào khả dĩ nhất? Cá nhân mình thì thấy (2,3) có khả năng nhiều nhất, vì các dự báo gần đây cho 2026 vẫn còn nhiều lạc quan, nhưng lo ngại về bong bóng AI ngày càng lớn. Các bạn có thể xem lại webinar hôm 29/11 nghen.

Sự chênh lệch giàu nghèo ngày càng rõ ràng và khó thu hẹp khoảng cách như 2 cạnh của chữ K. Mình thử trò chuyện với Gemini.3 về chuyện này và được lý giải như sau:

Sự chênh lệch giữa nhóm thiểu số tinh hoa/giàu sụ (elite) và nhóm đa số gặp khó khăn về kinh tế hay kiến thức là một thực tế toàn cầu, phức tạp hơn nhiều so với việc chỉ đơn thuần là vấn đề tiền bạc. Để hiểu rõ bức tranh này, chúng ta cần nhìn vào cấu trúc xã hội đã tạo ra nó và tư duy vận hành đã duy trì nó.

Trước hết, không thể bỏ qua vai trò của yếu tố cấu trúc trong việc duy trì sự phân hóa này. Nền kinh tế hiện đại có xu hướng tập trung các nguồn lực quý giá — vốn, đất đai, và đặc biệt là cơ hội tiếp cận kiến thức chất lượng cao — vào tay một nhóm nhỏ.

Việc một cá nhân sinh ra trong hoàn cảnh nghèo khó thường đi kèm với việc phải đối mặt với các rào cản về giáo dục và y tế. Hệ thống giáo dục ở nhiều nơi không cung cấp cùng một chất lượng đào tạo và mạng lưới xã hội cho tất cả mọi người, khiến việc tích lũy vốn văn hóa và xã hội trở nên khó khăn hơn. Điều này tạo ra một vòng lặp: thiếu vốn dẫn đến thiếu cơ hội, thiếu cơ hội dẫn đến thiếu kiến thức chiến lược để thoát khỏi tình trạng đó.

Lý thuyết về sự kiểm soát của giới tinh hoa không phải là hoàn toàn vô căn cứ. Nhóm thiểu số nắm giữ các vị trí chủ chốt trong chính phủ, kinh doanh và truyền thông có khả năng định hình luật chơi. Họ có thể tác động đến các chính sách kinh tế và thuế, tạo ra một môi trường mà ở đó, việc bảo vệ và tăng trưởng tài sản của họ trở nên dễ dàng hơn. Dù đây không nhất thiết là một âm mưu được sắp đặt chi tiết, nhưng nó là một cơ chế tự nhiên của quyền lực: nguồn lực sẽ tự nhiên hướng tới bảo vệ lợi ích của chính nó, tạo ra một hệ thống mặc định có lợi cho người đang nắm giữ.

Sự phân hóa càng trở nên rõ rệt hơn khi chúng ta nhìn vào sự khác biệt trong tư duy và hành vi của hai nhóm.

Giới tinh hoa và người giàu thường áp dụng tư duy dài hạn và chiến lược, tập trung vào việc xây dựng hệ thống và sử dụng đòn bẩy. Họ không chỉ đơn thuần làm việc để kiếm tiền, mà còn tìm cách khiến tiền bạc và thời gian làm việc cho họ—thông qua đầu tư, sở hữu doanh nghiệp, hoặc tạo ra các tài sản sinh lời. Họ hiểu rằng việc sử dụng nợ một cách thông minh (nợ để đầu tư) là chìa khóa để tăng trưởng vốn, trái ngược với việc mắc kẹt trong nợ tiêu dùng (nợ cho các nhu cầu tức thời).

Ngược lại, nhóm đa số thu nhập thấp thường bị chi phối bởi nhu cầu hiện tại và sự tồn tại. Áp lực tài chính liên tục buộc họ phải ưu tiên các vấn đề khẩn cấp hằng ngày, khiến cho việc suy nghĩ và lập kế hoạch dài hạn bị lu mờ. Thời gian của họ được đổi trực tiếp lấy tiền lương thông qua lao động chân tay hoặc làm công ăn lương, khiến họ luôn phải hoạt động trong hệ thống mà ít có cơ hội sở hữu hoặc thay đổi hệ thống đó.

Với nhóm tinh hoa, kiến thức và giáo dục là một tài sản cần được bồi đắp liên tục. Họ không dừng lại ở bằng cấp mà xem việc học tập suốt đời, huấn luyện và tiếp cận thông tin chuyên sâu là khoản đầu tư thiết yếu để duy trì lợi thế cạnh tranh và quyền lực.

Trong khi đó, đối với nhiều người khác, giáo dục thường được coi là một công cụ để có được một công việc ổn định. Khi mục tiêu đó đã đạt được, việc đầu tư thêm vào kiến thức hoặc kỹ năng mới có thể bị xem là xa xỉ hoặc không cần thiết. Sự khác biệt trong cách tiếp cận này tạo ra một khoảng cách ngày càng lớn về khả năng hiểu biết và phân tích các vấn đề phức tạp trong xã hội.

Trên mạng xã hội, sự khác biệt càng lộ rõ. Giới tinh hoa thường sử dụng nền tảng số một cách có mục đích và chiến lược để xây dựng thương hiệu cá nhân, mở rộng mạng lưới chuyên nghiệp, và củng cố quyền lực. Giao tiếp của họ trong đời thật thường điềm tĩnh và có kiểm soát, tập trung vào việc tạo ra các mối quan hệ có giá trị chiến lược.

Ngược lại, nhóm đa số thường sử dụng mạng xã hội chủ yếu để giải trí, kết nối cá nhân, và tiêu thụ tin tức. Họ dễ bị cuốn vào các nội dung gây tranh cãi hoặc giật gân, làm phân tán sự tập trung vào các vấn đề cá nhân và xã hội quan trọng hơn. Mạng lưới xã hội của họ thường dựa trên cộng đồng địa phương và hỗ trợ cảm xúc, hơn là mối quan hệ đối tác kinh doanh hay chính trị.

Sự chênh lệch giữa hai nhóm là kết quả của một sự cộng hưởng giữa cấu trúc bất bình đẳng và tư duy vận hành khác biệt. Nhóm thiểu số được sinh ra với lợi thế và biết cách sử dụng vốn để tạo ra đòn bẩy, trong khi nhóm đa số thường bị cầm chân bởi nhu cầu hiện tại và sự thiếu hụt kiến thức chiến lược.

Việc nhận thức được ranh giới và cách thức vận hành của hai thế giới này là bước đầu tiên để bất kỳ ai cũng có thể tự đánh giá lại những lựa chọn của mình: liệu chúng ta đang làm việc trong hệ thống, hay đang tìm cách sở hữu và thay đổi nó.

Ở một số xã hội nơi mà chế độ trọng nhân tài (Meritocracy) được ưu tiên thì một số cá nhân xuất chúng có thể vươn lên, như tấm gương các tỷ phú tự lập (có nhiều ở Mỹ, châu Âu, ít hơn ở Trung Quốc).

Tuy nhiên, có một yếu tố cũng có vai trò quan trọng trong thành công của một người, đó là MAY MẮN. Và MAY MẮN đến từ đâu?

Giáo sư Richard Wiseman với các nghiên cứu kéo dài một thập kỷ cho rằng may mắn không phải là sự ngẫu nhiên thuần túy, mà phần lớn là một kỹ năng tâm lý và hành vi có thể học được và kiểm soát được.

Chúng ta cần phân biệt rõ: có “may mắn mù quáng” (blind luck)—những sự kiện hoàn toàn ngẫu nhiên nằm ngoài tầm kiểm soát của ta (ví dụ trúng số/lotto) và “may mắn tâm lý” (psychological luck)—một tư duy và tập hợp các thói quen chủ động tạo ra cơ hội.

Chính loại may mắn thứ hai này mới là thứ chúng ta có thể can thiệp để thay đổi quỹ đạo cuộc đời mình.

Theo nghiên cứu, có bốn yếu tố quyết định cốt lõi mà những người tự nhận là “may mắn” thường sở hữu:

1. Tối đa hóa Cơ hội: Mở rộng “Mạng lưới May mắn”

Yếu tố quyết định đầu tiên là về hành vi. Những người may mắn không chờ đợi cơ hội gõ cửa; họ hành động theo những cách làm tăng xác suất thống kê để gặp phải các sự kiện tích cực.

Sự khác biệt nằm ở tính cởi mở với trải nghiệm (Openness to Experience) và khả năng xây dựng “mạng lưới may mắn” (network of luck). Họ là những người dễ dàng bắt chuyện, duy trì các kết nối xã hội và không ngại thay đổi thói quen. Họ tạo ra một “diện tích bề mặt” lớn hơn để may mắn có thể va chạm.

2. Lắng nghe Linh cảm: Sức mạnh của Trực giác

Yếu tố thứ hai là về trực giác. Người may mắn thường dựa vào “cảm giác mách bảo” để đưa ra quyết định một cách hiệu quả.

Trực giác không phải là siêu năng lực; đó là khả năng của bộ não để nhận dạng các mô hình (pattern recognition) mà tâm trí ý thức chưa kịp phân tích. Những người may mắn tin tưởng những “tín hiệu báo động” hay “thúc đẩy” này. Ngược lại, những người kém may mắn lại có xu hướng quá đề cao logic phân tích, đến mức tự lý giải những red flag (cảnh báo) mà tiềm thức đã nhận ra, dẫn đến quyết định tồi tệ.

3. Kỳ vọng Vận may: Lời Tiên tri Tự hoàn thành

Yếu tố thứ ba là về thái độ và lạc quan. Người may mắn chắc chắn rằng tương lai sẽ tươi sáng.

Sự kỳ vọng này trở thành một lời tiên tri tự hoàn thành (self-fulfilling prophecy). Nếu bạn mong đợi thành công, bạn sẽ kiên trì đối mặt với thất bại. Nếu bạn đến một nơi nào đó với tâm lý mong chờ điều tốt đẹp, bạn sẽ thể hiện sự cởi mở và dễ tiếp cận, qua đó thực sự thu hút những tương tác tích cực. Ngược lại, việc kỳ vọng thất bại sẽ tạo ra ngôn ngữ cơ thể phòng thủ, xua đuổi các cơ hội.

4. Biến Vận rủi thành May mắn: Khả năng Phục hồi

Yếu tố cuối cùng là về khả năng phục hồi (resilience) khi đối mặt với những sự kiện tiêu cực không thể tránh khỏi. Đó là một hình thức định hình lại nhận thức (cognitive reframing).

Người may mắn sử dụng tư duy phản thực tế (counterfactual thinking) để đối phó với vận rủi: họ tự nhiên tưởng tượng mọi thứ có thể tồi tệ hơn như thế nào. Nếu một người may mắn bị gãy chân, họ sẽ nói: “Tôi thật may mắn vì không bị gãy cổ.” Quan điểm này không chỉ giúp họ vượt qua cú sốc mà còn phục hồi năng lượng tinh thần nhanh chóng, cho phép họ chuyển hướng sự chú ý sang các cơ hội mới thay vì đắm chìm trong sự bất hạnh.

Nghiên cứu về may mắn, được củng cố bởi các mô hình tính toán cho thấy sự ngẫu nhiên (may mắn mù quáng) có vai trò không thể phủ nhận trong thành công (ví dụ: đúng nơi, đúng thời điểm). Tuy nhiên, may mắn tâm lý là bộ lọc và bộ khuếch đại cho những sự kiện ngẫu nhiên đó. Bằng cách điều chỉnh tư duy và hành động theo bốn nguyên tắc này, bất kỳ ai cũng có thể tăng cường “vận may” của chính mình.

Gần đây mình có chia sẻ trên FB 2 cuốn sách là When Everyone Knows That Everyone Knows: Common Knowledge and the Mysteries of Money, Power, and Everyday Life (by Steven Pinker) và The 5 Types of Wealth (by Sahil Bloom), hôm nay đọc danh sách “The 82 Books That Top Business Leaders Couldn’t Put Down” thì lại thấy có 2 cuốn này. Mình xin share (link access free) các tựa sách và nhận xét ở đây (có hiệu lực trong 7 ngày):
https://www.bloomberg.com/features/2025-best-books/?accessToken=eyJhbGciOiJIUzI1NiIsInR5cCI6IkpXVCJ9.eyJzb3VyY2UiOiJTdWJzY3JpYmVyR2lmdGVkQXJ0aWNsZSIsImlhdCI6MTc2NDUyOTY2NCwiZXhwIjoxNzY1MTM0NDY0LCJhcnRpY2xlSWQiOiJUNVVaSDBHUTdMMUcwMCIsImJjb25uZWN0SWQiOiI0QkM4RjQxMEQyMkQ0MjZGQjBGRDQ5NjU1NkJFODE4QiJ9.x5Tc-t_lQYYAt-JlhxOyj98O17COfb_1Lq5U8OvY7NU

Các bạn có thời gian lướt qua, nếu chọn 03 cuốn thích nhất thì là những cuốn nào?

Mến chúc các bạn một tuần mới vui và hiệu quả.
Chàng-Ngốc-Già

1. https://www.mckinsey.com/mgi/our-research/out-of-balance-whats-next-for-growth-wealth-and-debt?cid=mgp_opr-eml-alt-pub-mgp-glb--bundle&hlkid=55f258366d2a4566bfa62166b3bae2f6&hctky=14937031&hdpid=518116a1-152e-4c9a-9d57-da917b9b69f8

2. được gọi là Tổng phương tiện thanh toán, dùng để đo lường tổng lượng tiền tệ lưu thông trong nền kinh tế với tính thanh khoản (khả năng chuyển đổi thành tiền mặt) tương đối cao.