Chàng-Ngốc-Già mến chào các bạn,
Tuần vừa qua, mình và có lẽ nhiều người Pháp khác cũng rất buồn và lo lắng cho tương lai của nước Pháp nói riêng, của cả châu Âu nói chung.
Phong trào blocus (chặn cửa trường học) của các cháu học sinh trung học (lycéens) bắt đầu từ giữa tháng 9, xuất phát từ trường Lycée Saint-Exupéry ở Créteil, khi các cháu ủng hộ giáo viên đình công vì thiếu nhân sự và phương tiện.
Thông qua mạng xã hội phổ biến tại Pháp như Tiktok, Snapchat, học sinh của hàng trăm trường trên khắp nước Pháp bắt đầu tham gia, rồi lan sang sinh viên một số trường Đại học, rồi các phụ huynh.
Yêu sách của các cháu là giải quyết các vấn đề như thiếu giáo viên, lớp đông, cơ sở vật chất xuống cấp, áp lực Parcoursup1 …
Phong trào có nguy cơ lan rộng, gợi nhớ đến trong trào Mai 682 và nhiều khả năng gây khủng hoảng chính trị xã hội, khi các đảng phái chính trị đang chạy đua cho cuộc bầu cử tổng thống vào năm tới.
Nhưng vì đâu đến nông nỗi này?
Ngân sách giáo dục (tất cả các nguồn) hiện nay của Pháp khoảng 200 tỷ euro/năm, chiếm 6,7% GDP. Tuy nhiên trong đó 1 phần đáng kể là dành cho lương hưu giáo viên3 (28%), làm ăn mòn phần ngân sách dành cho các hoạt động hiện tại. Ngân sách dành cho giáo dục thực tế có tăng 1 chút, nhưng so với lạm phát thì vẫn chậm hơn.
Một số vùng thiếu giáo viên vì tuyển dụng khó, vì thu nhập không tương xứng với áp lực công việc.
Ở những vùng có dân nhập cư nhiều, áp lực của giáo viên trung học là rất lớn: nhiều gia đình không quan tâm đến chuyện học hành của con cái, học kém và lêu lỏng, chỉ cần 1 học sinh cá biệt là ảnh hưởng đến cả lớp. Ở Pháp, mình không thấy có kiểu trường như giáo dục thường xuyên.
Thêm nữa là quy mô lớp học ở Pháp cũng nhỏ, tầm 30 cháu/lớp, phòng học cũng được thiết kế theo quy mô này. Chỉ cần thêm 10 cháu là phải tách lớp, phải tuyển thêm giáo viên, nếu không là thiếu hụt.
Ngân sách của Pháp hiện nay chi khoảng 1670 tỷ euros/năm, trong đó 43,7% là dành cho an sinh xã hội, 37,7% là dành cho các hoạt động của Chính phủ.
Và đây mới là con voi ở giữa phòng.
Nước Pháp có chính sách an sinh xã hội rất hào phóng, mở rộng mạnh mẽ dưới thời François Mitterrand. Một số chính sách nổi bật:
Hạ tuổi nghỉ hưu từ 65 xuống 60 tuổi (sắc lệnh năm 1982, có hiệu lực 1983, với điều kiện đủ năm đóng góp).
Giảm giờ làm chính thức từ 40 xuống 39 giờ/tuần và thêm tuần nghỉ phép thứ 5 (1982).
Tăng mạnh SMIC (lương tối thiểu), trợ cấp gia đình, minimum vieillesse…
Các luật Auroux (1982) mở rộng quyền của người lao động trong doanh nghiệp (quyền biểu đạt, đàm phán tập thể, vệ sinh an toàn lao động…).
Bên cạnh giáo dục và y tế gần như miễn phí, thì các khoản trợ cấp cũng không phân biệt người Pháp hay nước ngoài, miễn là có thời hạn cư trú từ 3 tháng trở lên. Thậm chí những trường hợp không có giấy tờ hợp pháp, vẫn được những trợ cấp xã hội nhất định.
Lấy ví dụ một gia đình nhập cư, không chịu đi làm mà chỉ ăn trợ cấp, có 4 con nhỏ thì mỗi tháng họ có thể nhận khoản 3000eur tiền mặt, ngoài ra là các khoản trợ cấp khác như bảo hiểm y tế bổ sung miễn phí (CSS), trợ cấp nhập học (ARS) một lần/năm, miễn hoặc giảm giá căng-tin, hoạt động ngoại khóa …
Dân Pháp (trừ tầng lớp trung lưu, chủ doanh nghiệp) sau một thời gian dài được hưởng nhiều trợ cấp thì trở nên lười biếng lao động, không có nhiều động lực để cố gắng vươn lên, chất lượng giáo dục, kỹ năng dậm chân tại chỗ hoặc đi xuống.
Chỉ có cách cải cách triệt để từ gốc rễ, thuốc đắng dã tật nhưng dân Pháp hiện nay rất khó (nếu nói là không thể) thực hiện.
Thứ nhất là các công đoàn (syndicats) có ảnh hưởng chính trị xã hội lớn, có khả năng huy động biểu tình, đình công cao. Bên cạnh đó là các hội đoàn (associations)4, là trụ cột quan trọng của xã hội dân sự. Đây là những rào cản lớn khi có những cải cách quan trọng về chính trị xã hội.
Thứ hai là cộng đồng người nhập cư, người có gốc châu Phi, bắc Phi ngày càng có nhiều ảnh hưởng, tỷ lệ trong dân số ở Pháp ngày càng tăng. Nhóm này là nhóm được hưởng các phúc lợi xã hội nhiều nhất (Pháp coi vấn đề này là nhạy cảm nên không thống kê, nhưng chỉ cần quan sát thực tế).
Thứ ba là sự chia rẽ lớn về đảng phái chính trị khi có có quá nhiều đảng phái và xu hướng, không như Mỹ chỉ có chọn lựa giữa con Voi hay con Lừa. Rất khó tìm được tiếng nói chung, đã vậy dân Pháp còn nổi tiếng với truyền thống phê bình, thích đi lòng vòng.
Dân Pháp hiện nay nhiều người chửi Macron, nhưng thực tế thì không có ai có thể làm tốt được hơn ổng, không dám nhìn thẳng vấn đề: tiền ở đâu để thực hiện các chính sách mong muốn? Thắt lưng buộc bụng thì không chịu được, la ó phản đối. Mà tổng thống cũng bị hạn chế quyền hành, nhiều cái muốn làm nhưng không thể, vì vi hiến hay phải sửa luật (mà sửa thì không được).
Dù khá là bi quan, nhưng mình vẫn mong có một điều mầu nhiệm nào đó đến với nước Pháp, đến với châu Âu.
Còn nếu đó là karma, thì phải chịu thôi.
Chàng-Ngốc-Già
Parcoursup là nền tảng quốc gia của Pháp để học sinh nộp hồ sơ vào các chương trình giáo dục đại học sau khi có bằng tú tài (baccalauréat). Những áp lực của chương trình này:
Chọn lọc cạnh tranh: Các ngành hot (lớp dự bị grandes écoles, một số IUT, bằng cử nhân phổ biến…) chỉ nhận số lượng hạn chế. Hồ sơ được xét dựa trên điểm số, thư động lực, hoạt động ngoại khóa… chứ không chỉ bằng tú tài.
Không có quyền sai sót: Điểm từ năm lớp 11 (Première) đã ảnh hưởng lớn. Học sinh cảm thấy phải “hoàn hảo” từ sớm.
Chờ đợi và không chắc chắn: Sau khi nộp (thường giới hạn khoảng 10 nguyện vọng), học sinh phải chờ kết quả theo từng đợt. Danh sách chờ cập nhật liên tục, gây lo lắng kéo dài nhiều tuần/tháng.
Thiếu minh bạch: Tiêu chí xét tuyển của từng ngành không rõ ràng hoàn toàn, khiến nhiều người cảm thấy hệ thống “như hộp đen” hoặc bất công.
Áp lực tâm lý: Khảo sát cho thấy khoảng 80–84% học sinh trung học thấy Parcoursup gây stress. Nó thường được gắn với lo sợ về tương lai, sợ bị tụt hạng xã hội, và là một trong những lý do chính khiến học sinh biểu tình (kể cả trong phong trào blocus 2026).
Trong tháng 5/1968, hàng trăm lycée bị chiếm đóng hoặc bị chặn. CAL (Comités d’Action Lycéens) tổ chức hội họp, thảo luận, biểu tình. Có khoảng 10.000 học sinh trung học tham gia cuộc biểu tình lớn ngày 10/5. Đây là lần đầu học sinh trung học thực sự “chiếm lấy trường” và tham gia phong trào xã hội độc lập tương đối so với sinh viên đại học.
Lương hưu giáo viên công lập Pháp không thuộc quỹ hưu trí chung (régime général) vì họ là công chức nhà nước (fonctionnaires de l’État), và được hạch toán vào ngân sách giáo dục theo cơ chế kế toán của Nhà nước.
Pháp hiện nay có khoảng 1,4–1,6 triệu hội hoạt động, với hàng triệu tình nguyện viên.